Ενοχές που δεν σου ανήκουν ολόκληρες

Πότε βοηθούν οι ενοχές και πότε όχι;

Οι ενοχές έχουν μια δουλειά. Όταν έχεις πληγώσει ή απογοητεύσει κάποιον, σε σπρώχνουν να ζητήσεις συγγνώμη, να διορθώσεις τα πράγματα και να κάνεις κάτι διαφορετικό την επόμενη φορά. Αφού το κάνεις, συνήθως σβήνουν.

Κάποιες ενοχές δεν σβήνουν. Επιστρέφουν μέρες, μήνες ή χρόνια μετά, με την ίδια αίσθηση ότι όλα ήταν δικό σου φταίξιμο. Συχνά αυτό συμβαίνει επειδή οι ενοχές έχουν φορτωθεί σιωπηλά περισσότερα από το μερίδιό σου: τις επιλογές άλλων ανθρώπων, συνθήκες που κανείς δεν μπορούσε να ελέγξει, πληροφορίες που δεν είχες εκείνη τη στιγμή.

Στη ΓΣΘ, το να παίρνεις πάνω σου την ευθύνη για πράγματα που δεν εξαρτώνταν μόνο από σένα λέγεται εξατομίκευση. Συχνά συνοδεύεται από δηλώσεις «πρέπει»: «Έπρεπε να το ξέρω.» «Έπρεπε να το είχα σταματήσει.»

Γιατί οι ενοχές επιστρέφουν;

Μερικά πράγματα τις κρατούν ζωντανές. Η εκ των υστέρων γνώση κάνει το παρελθόν να μοιάζει πιο προβλέψιμο απ' ό,τι ήταν: μόλις ξέρεις πώς κατέληξε κάτι, είναι εύκολο να πιστέψεις ότι έπρεπε να το είχες δει να έρχεται. Οι ενοχές επίσης τείνουν να ξαναπαίζουν τη στιγμή που θα μπορούσες να είχες κάνει κάτι διαφορετικά, προσπερνώντας τα πολλά άλλα πράγματα που διαμόρφωσαν το αποτέλεσμα. Και για κάποιους ανθρώπους, το να νιώθουν ενοχές μοιάζει το σωστό, σαν το να τις αφήσουν να σήμαινε ότι δεν νοιάζονται.

Τίποτα από αυτά δεν κάνει τις ενοχές ακριβείς. Μπορείς να νοιάζεσαι βαθιά για όσα έγιναν και ταυτόχρονα να βλέπεις ότι δεν εξαρτώνταν όλα από σένα. Το να κοιτάξεις ολόκληρη την εικόνα δεν σημαίνει ότι δικαιολογείς τον εαυτό σου· σημαίνει ότι του φέρεσαι δίκαια, όπως θα προσπαθούσες να φερθείς σε οποιονδήποτε άλλον.

Τι είναι η πίτα ευθύνης;

Η πίτα ευθύνης είναι ένας απλός τρόπος να δεις όλα όσα έπαιξαν ρόλο σε κάτι που πήγε στραβά. Ζωγραφίζεις έναν κύκλο, γράφεις κάθε άνθρωπο και κάθε παράγοντα που συμμετείχε, δίνεις στον καθένα ένα κομμάτι και στο τέλος προσθέτεις το δικό σου κομμάτι.

Η σειρά έχει σημασία. Αν ξεκινήσεις από τον εαυτό σου, το κομμάτι σου τείνει να γεμίσει ολόκληρη την πίτα πριν προλάβει να φανεί οτιδήποτε άλλο. Αν ξεκινήσεις από όλα τα υπόλοιπα, οι άλλες αιτίες ακούγονται πρώτες, όπως τους αξίζει.

Πώς τη φτιάχνω;

1. Περίγραψε τι έγινε με μία ή δύο προτάσεις.
2. Βαθμολόγησε πόση ευθύνη νιώθεις ότι έχεις αυτή τη στιγμή, από 0 έως 100%.
3. Γράψε όλους και όλα τα υπόλοιπα που έπαιξαν ρόλο: άλλους ανθρώπους, την κατάσταση, τη συγκυρία, κανόνες, την τύχη, πράγματα που κανείς δεν μπορούσε να ξέρει.
4. Δώσε στο καθένα ένα κομμάτι, ως ένα πρόχειρο ποσοστό.
5. Πρόσθεσε το δικό σου κομμάτι τελευταίο, με ό,τι έχει απομείνει.
6. Κοίτα ολόκληρη την πίτα. Τι προσέχεις;

Η άσκηση πίτα ευθύνης σε καθοδηγεί μία ερώτηση τη φορά.

Πώς μοιάζει αυτό στην πράξη;

Ένα επινοημένο παράδειγμα:

• Τι έγινε: Το οικογενειακό τριήμερο στο Πήλιο ακυρώθηκε επειδή έκλεισα λάθος ημερομηνίες.
• Πόση ευθύνη ένιωθα: 90%.
• Όλα τα υπόλοιπα: Το μπερδεμένο ημερολόγιο της ιστοσελίδας κρατήσεων, 20%. Ο αδελφός μου ο Γιώργος, που έλεγξε την κράτηση και συμφώνησε, 15%. Ο κανόνας του ξενοδοχείου για μη επιστροφή χρημάτων, 25%. Μια προθεσμία στη δουλειά εκείνη την εβδομάδα, που με έκανε να κλείσω βιαστικά, 15%.
• Το δικό μου κομμάτι: 25%.
• Τι προσέχω: Ήταν ένα κοινό λάθος σε μια βιαστική εβδομάδα, όχι μόνο δικό μου. Μπορώ και πάλι να ζητήσω συγγνώμη για το μέρος που μου αναλογεί.

Οι ακριβείς αριθμοί δεν είναι το θέμα, και κανείς δεν μπορεί να μετρήσει την ευθύνη με ακρίβεια. Αυτό που κάνει η πίτα είναι να φέρνει στο φως τις άλλες αιτίες, ώστε οι ενοχές σου να αντιστοιχούν στο πραγματικό σου μερίδιο κι όχι στο σύνολο.

Μήπως έτσι απλώς βγάζω την ουρά μου απέξω;

Όχι. Η ευθύνη δεν είναι το ίδιο με το φταίξιμο. Η πίτα δεν λέει ότι δεν είχες κανένα μερίδιο· δείχνει ποιο ήταν το μερίδιό σου. Το να αναλάβεις το κομμάτι σου παραμένει σημαντικό, και μπορεί να γίνει πιο εύκολο όταν έχει το σωστό μέγεθος. Το «Έκανα ένα λάθος στην κράτηση μέσα σε μια γεμάτη εβδομάδα, και από εδώ και πέρα θα ελέγχω δύο φορές τις ημερομηνίες» είναι κάτι πάνω στο οποίο μπορείς να δράσεις. Το «Τα κατέστρεψα όλα» δεν είναι.

Κι αν οι ενοχές αφορούν κάτι πιο σοβαρό;

Κάποιες ενοχές αφορούν γεγονότα με πραγματικές συνέπειες, όπου τα συναισθήματα είναι βαριά και περίπλοκα. Η πίτα μπορεί και πάλι να σε βοηθήσει να δεις ολόκληρη την εικόνα, αλλά δεν χρειάζεται να το περάσεις χωρίς κανέναν δίπλα σου. Μια κουβέντα με κάποιον που εμπιστεύεσαι ή με έναν επαγγελματία μπορεί να βοηθήσει με τρόπο που μια άσκηση δεν μπορεί.

Τι άλλο βοηθά με τις ενοχές;

Οι ενοχές και ο σκληρός εσωτερικός διάλογος συχνά πάνε μαζί. Αφού κοιτάξεις την πίτα, μπορεί να βοηθήσει να αναρωτηθείς τι θα έλεγες σε ένα φιλικό πρόσωπο στην ίδια θέση. Η άσκηση διπλά μέτρα είναι χτισμένη γύρω από αυτή την ερώτηση.

Βοηθά επίσης να ξεχωρίσεις δύο ερωτήσεις που οι ενοχές τείνουν να ενώνουν: «Ποιο ήταν το μερίδιό μου;» και «Τι μπορώ να κάνω τώρα;» Η πρώτη αφορά το παρελθόν και έχει μια δίκαιη απάντηση, που η πίτα σε βοηθά να βρεις. Η δεύτερη αφορά το παρόν: μια συγγνώμη, ένα μήνυμα, μια αλλαγή στο πώς θα κάνεις τα πράγματα την επόμενη φορά. Όταν απαντηθούν και οι δύο, συχνά μένει λιγότερη δουλειά για τις ενοχές.

Πότε να μιλήσω με κάποιον;

Αν οι ενοχές είναι συνεχείς, αν συνδέονται με πεσμένη διάθεση που δεν περνά ή αν έρχονται μαζί με σκέψεις να βλάψεις τον εαυτό σου, σε παρακαλούμε, μίλησε με τον γιατρό σου ή με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν κινδυνεύεις τώρα, κάλεσε τον τοπικό αριθμό έκτακτης ανάγκης.