એક નિષ્ફળતાથી તમે નિષ્ફળ વ્યક્તિ નથી બની જતા

એક આંચકો હું નિષ્ફળ છું એનો પુરાવો કેમ લાગે છે?

તમને નોકરી નથી મળતી. કોઈ સંબંધ તૂટી જાય છે. તમે પરીક્ષામાં નાપાસ થાઓ છો, ગુસ્સો કરી બેસો છો, અથવા ઑફિસમાં કંઈક મહત્ત્વનું ચૂકી જાઓ છો. થોડી મિનિટોમાં વિચાર આવે છે: “હું નિષ્ફળ છું.” “એ સારું ન ગયું” નહીં, પણ તમારી આખી જાત પરનો ચુકાદો.

આ કૂદકો ખૂબ સામાન્ય છે, અને સામાન્ય રીતે તે એકસાથે કામ કરતી ત્રણ વિચારોની જાળ પર ટકેલો હોય છે:

• બધું-કે-કંઈ-નહીં વિચારસરણી ફક્ત બે ખાનાં જુએ છે. કાં તો તમે સફળ થાઓ કાં નિષ્ફળ; કાં તો તમે તમારા કામમાં સારા છો કાં સાવ નકામા.
• વધુ પડતું સામાન્યીકરણ એક ઘટનાને ખેંચીને નિયમ બનાવી દે છે: “મારાથી ક્યારેય કશું બરાબર થતું નથી.”
• લેબલ લગાડવું જે બન્યું તેને તમે કોણ છો તેમાં ફેરવી દે છે: “હું નિષ્ફળ છું.”

દરેક જાળ આંચકાને હતો તેના કરતાં મોટો બનાવે છે. ત્રણેય સાથે મળીને એક ખરાબ દિવસને આજીવન સજા જેવો બનાવી શકે છે.

બધું કાળું કે ધોળું જોવામાં શું ખોટું છે?

કાળું-ધોળું વિચારવું સ્પષ્ટ લાગે છે, પણ ભાગ્યે જ સચોટ હોય છે. બહુ ઓછા લોકો, પરિસ્થિતિઓ કે ગુણો કોઈ એક છેડે હોય છે. જીવનનો મોટો ભાગ વચ્ચે ચાલે છે: એવા લોકો જે કેટલીક બાબતોમાં સારા છે અને બીજી હજી શીખી રહ્યા છે, એવા દિવસો જે અમુક અંશે સારા જાય છે, એવા સંબંધો જેમાં મજબૂત અને અઘરા બંને ભાગ હોય છે.

જ્યારે ફક્ત બે ખાનાં હોય, ત્યારે કોઈ પણ ભૂલ તમને ખરાબ ખાનામાં ધકેલી દે છે. અને ખરાબ ખાનું એટલું અંતિમ લાગે છે કે તમે અટકી ગયા હો એવું લાગી શકે, જાણે ફરી પ્રયત્ન કરવાનો કોઈ અર્થ જ નથી.

માપપટ્ટી કેવી રીતે મદદ કરે છે?

માપપટ્ટી એક રેખા છે, જેના દરેક છેડે એક અંતિમ છે. “હું નિષ્ફળ છું, હા કે ના?” પૂછવાને બદલે તમે પૂછો છો: “આ રેખા પર હું ક્યાં છું?” આ એક સાદો વિચાર છે જેનો કોગ્નિટિવ અભિગમ સાથે કામ કરતા થેરાપિસ્ટ લાંબા સમયથી જડ, અંતિમ માન્યતાઓને ઢીલી કરવા ઉપયોગ કરે છે.

1. લેબલને નામ આપો. “નિષ્ફળ.”
2. તેના વિરોધીને નામ આપો. “સફળ” અથવા “જીવનમાં સારું કરનાર વ્યક્તિ”.
3. બંને છેડાનું વર્ણન કરો. 0% પર રહેલી વ્યક્તિ ખરેખર કેવી હોય? 100% પર રહેલી વ્યક્તિ કેવી હોય? ચોક્કસ બનો.
4. પોતાને મૂકો રેખા પર, 0 થી 100 સુધી.
5. બીજા ત્રણથી પાંચ લોકોને મૂકો. કોઈ મિત્ર, કોઈ સહકર્મી, તમે જેમને આદર આપો છો તે કોઈ, તમે જાણો છો એવી કોઈ વ્યક્તિ જેણે મુશ્કેલ સમય જોયો છે.
6. પોતાને ફરી મૂકો.

માપપટ્ટી અભ્યાસ તમને આ પગલાંમાંથી એક પછી એક પસાર કરાવે છે.

વ્યવહારમાં એ કેવું દેખાય?

અહીં એક કાલ્પનિક ઉદાહરણ છે. સીમાને એ પ્રમોશન ન મળ્યું જેના માટે તેણે એક વર્ષ મહેનત કરી હતી.

• લેબલ: “હું નિષ્ફળ છું.”
• શરૂઆતમાં હું પોતાને ક્યાં મૂકું: 100 માંથી 10.
• 0 એટલે શું: “એવી વ્યક્તિ જેણે ક્યારેય કશું મેળવ્યું નથી, ક્યારેય પ્રયત્ન કર્યો નથી, જેની કોઈને પરવા નથી, અને જેણે ક્યારેય નોકરી ટકાવી નથી કે કોઈને મદદ કરી નથી.”
• 100 એટલે શું: “એવી વ્યક્તિ જેને ક્યારેય કોઈ આંચકો લાગ્યો નથી, જે દરેક બાબતમાં સફળ થાય છે, ક્યારેય ભૂલ કરતી નથી.”
• બીજા લોકો: “મારી મિત્ર પ્રિયા, જેની ગયા વર્ષે છટણીમાં નોકરી ગઈ અને હવે નવી તાલીમ લઈ રહી છે: 70. મારાં મૅનેજર, જેમનો હું આદર કરું છું પણ જેમના પ્રોજેક્ટ પણ ખોટા ગયા છે: 80. મારો ભાઈ, જે વર્ષોથી સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે પણ ખૂબ સારો પિતા છે: 65.”
• હવે હું પોતાને ક્યાં મૂકું: “મેં છ વર્ષથી નોકરી ટકાવી રાખી છે, ક્લાયન્ટ સાથે મારું કામ સારું છે, મારા એવા મિત્રો છે જે મારા પર આધાર રાખે છે. મને આ પ્રમોશન ન મળ્યું. કદાચ 60.”

છેડાઓની વ્યાખ્યા કરતી વખતે જ ઘણી વાર ફેરફાર આવે છે. જ્યારે “નિષ્ફળ”નો અર્થ એવી વ્યક્તિ થાય જેણે ક્યારેય કશું મેળવ્યું નથી, ત્યારે એક ન મળેલું પ્રમોશન સ્પષ્ટ રીતે તેમાં ગણાતું નથી.

શું મારે નવા આંકડા પર વિશ્વાસ કરવો પડશે?

ના. લાગણીઓને બદલાતાં ઘણી વાર વિચારો કરતાં વધુ સમય લાગે છે. તમને દેખાય કે 60 વધુ સચોટ છે, અને છતાં થોડો સમય 10 જેવું લાગ્યા કરે. એ સામાન્ય છે. ઉપયોગી ભાગ એ નોંધવું છે કે લાગણી અને પુરાવા મેળ ખાતાં નથી, જેનાથી લેબલની પકડ ઢીલી થાય છે.

જો વિચાર વારંવાર પાછો આવતો હોય, તો વિચાર રેકોર્ડ સાથે તેના પર કામ કરવું મદદરૂપ થઈ શકે: શું બન્યું, તમે શું વિચાર્યું, તમને કેવું લાગ્યું, અને વિચારની તરફેણમાં અને વિરુદ્ધમાં ખરેખર શું પુરાવા છે.

શું આ બીજાં લેબલ માટે પણ કામ કરે છે?

હા. લોકો પોતાને જે કઠોર લેબલ આપે છે તેમાંના મોટા ભાગ માટે આ જ માપપટ્ટી કામ કરે છે: “મૂર્ખ”, “ખરાબ માતા-પિતા”, “કંટાળાજનક”, “કમજોર”, “સ્વાર્થી”. પગલાં એ જ રહે છે. અંતિમ છેડાનો ખરેખર શો અર્થ છે તે નક્કી કરો, પોતાને અને થોડા બીજા લોકોને પ્રામાણિકપણે મૂકો, અને જુઓ કે તમે ક્યાં પહોંચો છો.

તે ઊલટી દિશામાં પણ કામ કરે છે. જો તમે બીજા લોકોને સંપૂર્ણ સારા કે સંપૂર્ણ ખરાબ જોતા હો, તો માપપટ્ટી તેમને પણ વધુ ન્યાયી રીતે જોવામાં મદદ કરી શકે, જેનાથી ઘણી વાર સંબંધો સહેલા બને છે.

આગલી વાર આંચકો લાગે ત્યારે કેવી રીતે પ્રતિભાવ આપવો?

થોડી ટેવો એક આંચકાને ચુકાદો બનતાં રોકી શકે છે:

• ઘટનાને નામ આપો, વ્યક્તિને નહીં. “હું નિષ્ફળ છું” ને બદલે “મને પ્રમોશન ન મળ્યું”.
• “હંમેશાં” અને “ક્યારેય નહીં” પર ધ્યાન રાખો. તે સામાન્ય રીતે વધુ પડતા સામાન્યીકરણનો સંકેત છે. પોતાને પૂછો કે શું ખરેખર દર વખતે આવું થાય છે.
• તમે મિત્રને શું કહેશો તે પૂછો. મોટા ભાગના લોકો એક આંચકા માટે ક્યારેય કોઈ મિત્રને નિષ્ફળ નહીં કહે.
• આગળનું નાનું પગલું શોધો. “મારી અરજી વિશે પ્રતિભાવ માગવો” એ તમે કરી શકો એવું કામ છે. “નિષ્ફળ બનવાનું બંધ કરવું” એવું નથી.

મારે કોઈની સાથે ક્યારે વાત કરવી જોઈએ?

જો તમને ઘણી વાર પોતે નિષ્ફળ કે નકામા લાગતા હો, જો આંચકા પછી દિવસો કે અઠવાડિયાં સુધી નાઉમેદી રહેતી હોય, અથવા એવા વિચારો આવતા હોય કે તમે ન હો તો સારું, તો કૃપા કરીને તમારા ડૉક્ટર અથવા કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાત સાથે વાત કરો. જો તમે અત્યારે જોખમમાં હો, તો હમણાં જ તમારા સ્થાનિક ઇમરજન્સી નંબર પર કૉલ કરો.