ઍરન બેક: સીબીટીની શરૂઆત કરનાર મનોચિકિત્સક

ઍરન બેક કોણ હતા?

ઍરન ટેમકિન બેક અમેરિકન મનોચિકિત્સક હતા. 1954માં તેઓ યુનિવર્સિટી ઑફ પેન્સિલ્વેનિયાના મનોચિકિત્સા વિભાગમાં જોડાયા અને આખી કારકિર્દી દરમિયાન તેની સાથે જોડાયેલા રહ્યા. 1994માં તેમણે પોતાની દીકરી, મનોવૈજ્ઞાનિક જુડિથ બેક સાથે મળીને બેક ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરી, જેથી તેમણે વિકસાવેલા અભિગમની તાલીમ ક્લિનિશિયનોને આપી શકાય. 1 નવેમ્બર 2021ના રોજ, 100 વર્ષની ઉંમરે, ફિલાડેલ્ફિયામાં પોતાના ઘરે તેમનું અવસાન થયું.

બેકે મનોવિશ્લેષણની તાલીમ લીધી હતી, જે તે સમયે મનોચિકિત્સાનો મુખ્ય અભિગમ હતો. તેમના પોતાના સંશોધને તેમને એનાથી દૂર દોર્યા.

તેમણે શું જોયું?

1950ના દાયકાના અંતમાં અને 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં બેક ઉદાસ મૂડ પર સંશોધન કરી રહ્યા હતા. જે લોકોને તેઓ મળતા તેમની વાતો સાંભળતાં તેમને એક જ પ્રકારનો વિચાર વારંવાર સંભળાતો: ઝડપી, અણધાર્યો અને કઠોર. “મારાથી હંમેશાં ખોટું જ થાય છે.” “ત્યાં મને કોઈ ઇચ્છતું નથી.” “આ ક્યારેય નહીં બદલાય.” કોઈ પૂછે નહીં ત્યાં સુધી લોકોને ઘણી વાર આ વિચારોનો પૂરો ખ્યાલ પણ રહેતો નહીં, છતાં આ વિચારો જ તેમની લાગણીઓને ઘડતા હોય એવું લાગતું.

બેકે તેમને આપોઆપ આવતા વિચારો કહ્યા. 1963માં તેમણે વિચાર અને ડિપ્રેશન પર એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો, જેમાં આ વિચારોનું અને તેમાં વારંવાર દેખાતી ભૂલોની પેટર્નનું વર્ણન હતું.

વિચારો શેના વિશે હતા તેને તેમણે ત્રણ ક્ષેત્રોમાં વહેંચ્યા, જેને તેમણે કોગ્નિટિવ ટ્રાયડ નામ આપ્યું:

• પોતાના વિશે: “હું નકામી વ્યક્તિ છું”
• દુનિયા અને બીજા લોકો વિશે: “કોઈને પરવા નથી”
• ભવિષ્ય વિશે: “હંમેશાં આવું જ રહેશે”

એમાંથી સીબીટી કેવી રીતે બન્યું?

બેકનું પગલું એ હતું કે વિચારને હકીકત નહીં, પણ તપાસવા જેવું અનુમાન ગણવો. વ્યક્તિની સાથે બેસીને તેઓ વિચારની તરફેણના અને વિરુદ્ધના પુરાવા જોતા અને બાબતોને જોવાની વધુ ન્યાયી રીત શોધતા. રોજિંદા જીવનમાં ખરેખર શું થાય છે તે જાણવા માટે તેઓ નાના પ્રયોગો કરવા પણ પ્રોત્સાહિત કરતા.

પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન અને ડરનો ધીમે ધીમે સામનો કરવા જેવી વર્તન આધારિત પદ્ધતિઓ સાથે મળીને તેમનો અભિગમ કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (સીબીટી) તરીકે ઓળખાયો. 1979માં સાથીઓ સાથે લખેલા પુસ્તકમાં તેમણે આ પદ્ધતિ પગલે પગલે સમજાવી, અને ત્યારથી સીબીટી કેવી રીતે શીખવાય છે તેના પર એ પુસ્તકની ઊંડી છાપ છે.

સરળ શબ્દોમાં મૂળ વિચાર શું છે?

બેકના કામના થોડા મુદ્દા લગભગ દરેક સીબીટી અભ્યાસમાં દેખાય છે:

• લાગણીઓ ઘટનાઓ વિશેના વિચારોને અનુસરે છે, ફક્ત ઘટનાઓને નહીં. બે લોકોને એક સરખો અસ્વીકાર મળે તો પણ તેમના માટે તેનો શો અર્થ છે તેના આધારે તેમની લાગણી સાવ જુદી હોઈ શકે.
• વિચારો તપાસી શકાય છે. પ્રશ્ન “શું આ સકારાત્મક વિચાર છે?” નથી, પણ “પુરાવા શું કહે છે?” છે.
• વિચારની ભૂલો વારંવાર થાય છે. બેકે આવી પેટર્નનું વર્ણન કર્યું: એક ઘટનામાંથી મોટો નિષ્કર્ષ કાઢવો (વધુ પડતું સામાન્યીકરણ), ફક્ત ખરાબ ભાગ જ જોવો (માનસિક ફિલ્ટર) અને સૌથી ખરાબની આગાહી કરવી (ભવિષ્ય ભાખવું). પછીના લેખકોએ, જેમાં તેમના વિદ્યાર્થી ડેવિડ બર્ન્સ પણ હતા, આ પેટર્નની યાદીઓ બનાવી, જેને આજે ઘણા લોકો વિચારોની જાળ તરીકે ઓળખે છે.
• નાનાં કામ પણ મૂડ બદલે છે. મન ન હોય ત્યારે પણ કંઈક કરવાથી તમારા વિચારોને નવી માહિતી મળે છે.

તેમના સંશોધને શું ઉમેર્યું?

બેક જેટલા ક્લિનિશિયન હતા એટલા જ સંશોધક પણ હતા, અને તેઓ ઇચ્છતા કે તેમના વિચારોની ચકાસણી થાય. 1961માં તેમણે સાથીઓ સાથે મળીને કોઈનો મૂડ કેટલો ઉદાસ છે તે માપવા માટેની એક પ્રશ્નાવલિ પ્રકાશિત કરી, બેક ડિપ્રેશન ઇન્વેન્ટરી, જે આ પ્રકારનાં સૌથી વધુ વપરાતાં માપનાં સાધનોમાંની એક બની. 1970ના દાયકામાં તેમના જૂથે કોગ્નિટિવ અભિગમના પહેલા નિયંત્રિત અભ્યાસો (કંટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ) પૈકી કેટલાક કર્યા, અને પછીના દાયકાઓમાં દુનિયાભરના સંશોધકોએ બેચેની, પૅનિક, ચિંતા અને બીજી મુશ્કેલીઓ માટે સીબીટીની ચકાસણી કરી. પહેલાં અને પછી માપવાની, ચકાસવાની આ ટેવ એક કારણ છે કે આજે સીબીટીનો આટલો વ્યાપક અભ્યાસ થયો છે.

એક નાનું ઉદાહરણ

ધારો કે કોઈ પોતાની મિત્ર રીનાને મેસેજ મોકલે છે અને આખી સાંજ કોઈ જવાબ આવતો નથી. આપોઆપ આવતો વિચાર કંઈક આવો હોઈ શકે: “રીના મારાથી નારાજ છે. હું હંમેશાં મિત્રતા બગાડી નાખું છું.” બેકની ભાષામાં, આ એક જ વિચાર ટ્રાયડના ત્રણેય ભાગને સ્પર્શે છે: પોતાના વિશેની દૃષ્ટિ (“હું બગાડી નાખું છું”), બીજા લોકો વિશેની (“તે નારાજ છે”) અને ભવિષ્ય વિશેની (“હંમેશાં”).

તેને તપાસવાનો અર્થ થાય આવું પૂછવું: તે નારાજ છે એના પુરાવા શું છે? શું પહેલાં પણ તે બીજાં કારણોસર ચૂપ રહી છે? કોઈ મિત્ર મને આવું કહે તો હું શું વિચારું? વધુ ન્યાયી વિચાર કંઈક આવો હોઈ શકે: “મને ખબર નથી કે તેણે જવાબ કેમ નથી આપ્યો. સાંજે તે ઘણી વાર વ્યસ્ત હોય છે, અને અમારી છેલ્લી વાત સારી રહી હતી.” હકીકતો બદલાઈ નથી, પણ લાગણી સામાન્ય રીતે બદલાય છે.

સીબીટી શું નથી?

કેટલીક ગેરસમજો વારંવાર સામે આવે છે:

• તે સકારાત્મક વિચારસરણી નથી. હેતુ સાચો વિચાર છે, જે ક્યારેક ઉદાસ પણ હોઈ શકે.
• તે એવું નથી કહેતું કે તમારી બધી મુશ્કેલીઓ ફક્ત તમારા મનમાં છે. વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓને વાસ્તવિક ઉકેલ જોઈએ; સીબીટી વ્યવહારુ સમસ્યા ઉકેલનો પણ ઉપયોગ કરે છે.
• તે ફક્ત ભૂતકાળ વિશે નથી. બેકનો અભિગમ મુખ્યત્વે એ જુએ છે કે અત્યારે મુશ્કેલીને શું ટકાવી રાખે છે, અને તે સેશન વચ્ચેના અભ્યાસનો ઉપયોગ કરે છે.

આજે તેમનું કામ ક્યાં જોવા મળે છે?

વિચાર રેકોર્ડ સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે: પરિસ્થિતિ, આપોઆપ આવતો વિચાર અને તમને તેના પર કેટલો વિશ્વાસ છે તે લખો, પુરાવા જુઓ, અને વધુ સંતુલિત વિચાર લખો. ABC રેકોર્ડ આ જ સાંકળને તેનાં પહેલાં પગલાંમાં વહેંચે છે, અને સૉક્રેટિક પ્રશ્નો એ પ્રશ્નો છે જે બેકની પદ્ધતિ કોઈ વિચાર વિશે પૂછે છે.

બેચેની અને ઉદાસ મૂડ માટે સીબીટી સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલા અભિગમોમાંનો એક છે, અને NHS તેને વાતચીત પર આધારિત એવા અભિગમોમાં ગણાવે છે જે બંનેમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આ પુરાવા ટ્રાયલમાં અપાયેલા અને અભ્યાસ કરાયેલા સીબીટી વિશેના છે. ThinkGO બેક અને તેમના સાથીઓએ પહેલી વાર વર્ણવેલી તકનીકોનો સેલ્ફ-હેલ્પ અભ્યાસ તરીકે ઉપયોગ કરે છે; તે થેરાપી નહીં, સેલ્ફ-હેલ્પ ટૂલ છે, અને તે થેરાપિસ્ટ, ડૉક્ટર કે નિદાનનું સ્થાન લેતું નથી.